Kategorie
liceum wiedza o Polsce

Dekada Edwarda Gierka w oczach Polaków

W grudniu 1970 r., po krwawo stłumionych protestach robotników i odsunięciu Władysława Gomułki, I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek. Wybór ten miał pomóc władzom w uspokojeniu nastrojów społecznych i złagodzeniu napiętej sytuacji w kraju. Wprowadzane podwyżki cen na towary konsumpcyjne oraz obniżki płac wywoływały bowiem masowe protesty.

Gierek osobiście uczestniczył w spotkaniach z robotnikami, próbując zyskać ich poparcie dla wprowadzanych reform – programu budowy „drugiej Polski”. Program ten miał poprawić sytuację materialną społeczeństwa, a jednocześnie wspierać rozwój przemysłu. Na spotkaniu ze stoczniowcami w Gdańsku w styczniu 1971 r. padło słynne pytanie: No to jak, towarzysze, pomożecie?. Jednak mimo podjętych przez władze prób nie wszystko się udało. Dekada rządów Edwarda Gierka zaczęła się wprawdzie dla polskiej gospodarki okresem krótkiego wzlotu, ale zakończyła ciężkim upadkiem i kryzysem.

Dobrobyt społeczny i rozwój gospodarczy

Ekipa Edwarda Gierka postawiła sobie za cel podwyższenie jakości życia społeczeństwa. Propagandowym hasłem tamtych czasów było zdanie Aby Polska rosła w siłę, a ludziom żyło się dostatniej. Władze chciały to osiągnąć przez wzrost wynagrodzeń oraz rozwój tych gałęzi gospodarki, które produkowały dobra konsumpcyjne. Zaplanowano więc zakup na Zachodzie nowoczesnych technologii i budowę fabryk, które miały – w większym niż do tej pory stopniu – produkować towary na potrzeby indywidualnego odbiorcy. Podnoszenie stopy życiowej społeczeństwa starano się pogodzić z dążeniem do forsownego rozwoju gospodarczego kraju, czyli z tzw. strategią przyspieszonego rozwoju. Ten śmiały plan miał być finansowany głównie z kredytów zaciągniętych na Zachodzie. Planiści zakładali, że część produkcji nowych fabryk będzie wyeksportowana na Zachód, a pozyskane w ten sposób pieniądze zostaną przeznaczone na spłatę kredytów.

Cel, jakim była poprawa zaopatrzenia w towary konsumpcyjne, spowodował też zmianę polityki władz wobec rolnictwa. Zwiększono wydatki na produkcję maszyn rolniczych, nawozów oraz rozwój przemysłu rolno‑spożywczego. Rolnikom indywidualnym ułatwiono dostęp do nowoczesnych środków produkcji rolnej, m.in. nasion i preparatów do ochrony roślin. Jak się okazało, potrafili oni uzyskiwać większą wydajność z hektara niż Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR‑y) i rolnicze spółdzielnie produkcyjne. Edward Gierek chciał uchodzić w oczach społeczeństwa za dobrego gospodarza, który nadzoruje rozwój przemysłu i rolnictwa, stąd częste tzw. wizyty gospodarcze rządzących, takie jak choćby uwieczniona na zdjęciu poniżej.

Fotografia przedstawia Edwarda Gierka spacerującego w otoczeniu swoich doradców. Panowie rozmawiają.
Po szarym i dość surowym okresie rządów Gomułki władze komunistyczne chciały radykalnie zmienić i ocieplić swój wizerunek. W państwowych mediach (zwłaszcza w programach telewizyjnych) mówiono o „cudzie gospodarczym”, „dynamicznym rozwoju”, chwalono zaangażowanie Gierka i jego troskę o państwo. Problemy gospodarcze miały wynikać z „okresowych trudności”, a nie z polityki władz. Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Po dynamicznym wzroście…

Pierwsze pięć lat realizacji planu „harmonijnego rozwoju”, jak go określał Gierek, przyniosło rezultaty. Był to okres najbardziej dynamicznego tempa rozwoju gospodarki od czasu planu sześcioletniego, a roczny wzrost produkcji przemysłowej przekraczał 10 proc. Wyniki przedstawia poniższa tabela. Równie imponujące efekty miała polityka rolna ekipy Gierka. W latach 1971–1974 zwiększyło się zużycie nawozów sztucznych i nastąpiła mechanizacja rolnictwa, dzięki czemu produkcja rolna wzrosła o ponad 20 proc., a hodowla zwierząt o 71,5 proc. Szybko poprawiało się zaopatrzenie miast w żywność, a stopa życiowa mieszkańców wsi wyraźnie się podniosła.

Podstawowe wskaźniki planu 1971‑1975 i ich wykonanie, rok 1970 = 100

WyszczególnieniePlanWykonanieRóżnica
Dochód narodowy139,0159,0+20,0
Globalna produkcja przemysłowa150,0164,0+14,0
Globalna produkcja rolna121,0119,4-1,6
Płaca realna118,0140,9+22,9

Polską gospodarkę zaliczano do najszybciej rozwijających się na świecie. Dynamika wzrostu gospodarczego była bardzo wysoka i średniorocznie wynosiła 8–9 proc. Polska stopniowo przekształcała się w kraj przemysłowo‑rolniczy, a przemysł po raz pierwszy w dziejach przekroczył 50 proc. udziału w dochodzie narodowym. Pierwsza połowa dekady gierkowskiej to również najwyższy wzrost przeciętnej płacy realnej w całej powojennej historii PRL – rocznie rosła ona w tempie prawie 10 proc. Symbolami ówczesnego socjalistycznego społeczeństwa konsumpcyjnego stały się maluch, kolorowy telewizor, coca‑cola czy mieszkanie w bloku z wielkiej płyty. Prezentuje je poniższa galeria.

Symbolami ówczesnego socjalistycznego społeczeństwa konsumpcyjnego stały się maluch, kolorowy telewizor, coca‑cola czy mieszkanie w bloku z wielkiej płyty. Prezentuje je poniższa galeria.Slajd 4 z 4Kliknij, aby uruchomić podgląd

Fotografia przedstawia plac budowy wielopiętrowych bloków z wielkiej płyty. Na plac budowy jest piach, materiały budowlane a pomiędzy nimi mieszkańcy spacerujący z dziećmi.
Wielopiętrowe bloki z wielkiej płyty (czyli prefabrykowanych elementów betonowych) miały być receptą na brak mieszkań dla milionów Polaków. Montaż budynków z gotowych elementów przebiegał dość sprawnie, co pozwalało szybko budować całe duże osiedla mieszkaniowe. Problemem była jednak niska jakość wykonania: mieszkańcy skarżyli się na krzywe ściany, problemy z wentylacją, akustyką i termoizolacyjnością. Źródło: Stanisław Kokurewicz, domena publiczna.

…gwałtowne załamanie

Wkrótce jednak ten obiecujący stan gospodarki zaczął się pogarszać, a po zaledwie kilku latach nastąpiła całkowita zapaść. Wpłynęły na to zarówno uwarunkowania międzynarodowe, jak i czynniki wewnętrzne.

W 1974 r. z powodu gwałtownego wzrostu cen ropy naftowej pogorszyła się sytuacja gospodarcza na świecie. To przełożyło się na spadek zainteresowania polskimi produktami na zagranicznych rynkach i zmniejszenie eksportu. Tym samym pogorszył się bilans handlowy Polski z Zachodem i obniżyła zdolność spłaty kredytów zaciągniętych w dolarach. Zbiegła się ona w czasie z następującymi po sobie dwoma latami nieurodzajów. Władze, aby zachować hodowlę trzody chlewnej i spożycie mięsa na dotychczasowym poziomie, musiały importować znaczne ilości paszy, co mocno zwiększyło zadłużenie kraju.

W połowie dekady coraz wyraźniej pogarszało się zaopatrzenie w towary konsumpcyjne. Był to efekt trwającego od kilku lat wzrostu wynagrodzeń przy jednoczesnym zamrożeniu cen (szczegóły w tabeli poniżej) i niewystarczającej produkcji towarów.

1970197519761977197819791980
Przeciętne płace miesięczne netto w przemyśle – w zł2389398143674679494253936181
Chleb toruński o wadze 0,8 kg4444446.7
Cytryny, gat. II – za 1 kg30303030303030
Masło śmietankowe stołowe – za 1 kg64646464686868
Pomarańcza – za 1 kg40404040404040
Mięso wieprzowe – schab bez kości po cenie komercyjnej – za 1 kg66,00*565656565690
Kiełbasa zwyczajna – za 1 kg52,00*444444444444
Rękawiczki damskie zimowe ze skóry koziej, maszynowo szyte146250250260260305305
Sandały męskie klejone, na podeszwie z gumy komórkowej165180220220220220220
Odbiornik radiofoniczny popularny stołowy1050136014001400140016501650
Odbiornik telewizyjny do odbioru kolorowego215002150022000220002200022000
Pralka elektryczna domowa SHL z wyżymarką i wyłącznikiem dźwigowym1620162016201620162016201620
Chłodziarka domowa absorpcyjna o poj. 60 l2100270027002700270027002700
Żelazko elektryczne z termostatem185200220220220300300
Magnetofon kasetowy B 303 bez wyposażenia344034402600260026002600
Samochód osobowy Syrena o poj. silnika 750–850 cm3 górny 3374000740009900099000990009900099000
Samochód osobowy Fiat 126p o poj. silnika 750–850 cm3 górny 33690008700087000920009200092000
Benzyna silnikowa, etylina 94 (żółta) – za 1 l6.5111111131618

Ceny oznaczone gwiazdką (*) obowiązywały od 13 XII 1970 r. do 28 II 1971 r.

Na podstawie: Rocznik statystyczny 1981*, s. 162, 456, 457, 460, 461, 462, 463*

Brak równowagi między ilością pieniądza w obiegu a ilością towarów konsumpcyjnych spowodował ich wykupywanie – w sklepach pojawiły się pustki, takie jak na zdjęciu poniżej. Występowały coraz większe kłopoty z zakupem towarów, przede wszystkim mięsa i jego przetworów.

Fotografia przedstawia wnętrze sklepu w czasach niedoboru. Półki sklepowe świeciły wtedy pustkami, brakowało najważniejszych produktów konsumpcyjnych: masła, mleka, cukru, mąki. Na półkach sklepu znajduje się bardzo niewielka ilość chleba i jajek. Na półce widać jedynie kilka butelek z octem oraz kilka słoików musztardy.
Wobec niedoboru ważnych produktów konsumpcyjnych władze wprowadziły reglamentację na niektóre z nich; w sierpniu 1976 r. rozpoczęła się sprzedaż cukru na kartki Źródło: Michał Paluchowski, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

W połowie 1976 r. władze próbowały zrównoważyć rynek przez podniesienie cen. Szybko jednak z tego zrezygnowały ze względu na gwałtowny opór społeczny, najostrzejszy w Radomiu i Ursusie. Podwyżki cofnięto, a niedobór mięsa uzupełniono importem, sfinansowanym kolejnymi kredytami. Choć sytuacja gospodarcza się pogarszała, w państwowych mediach (np. w „Głosie Szczecińskim”) wciąż pisano o sukcesach i przekraczaniu przez fabryki ustalonych planów produkcyjnych.

Fotografia przedstawia fragment gazety "Głos Szczeciński". Tytuł głównego artykułu brzmi "Pracujący Szczecina zawsze z partią z Wami towarzyszu Gierek".
Pracujący Szczecina zawsze z partią. Z wami towarzyszu Gierek. Nawet gdy robotnicy protestowali przeciwko podwyżkom cen, w oficjalnych gazetach królowała propaganda sukcesu gospodarczego. Wskaż tytuł, który to potwierdza. Źródło: Agencja Gazeta, domena publiczna.

Przemysłowy hurraoptymizm

Po kilku latach kosztownych inwestycji przemysłowych okazało się, że również z tego powodu zadłużenie kraju rośnie w zastraszającym tempie. Optymistyczne plany zakładały, że budowane na kredyt fabryki szybko uruchomią produkcję towarów na tyle atrakcyjnych, że bez trudu znajdą one nabywców na rynkach zachodnich. Dzięki temu zarobione na ich sprzedaży dolary pozwolą spłacić zadłużenie. W tym czasie powstały m.in.: Huta Katowice, Fabryka Samochodów Małolitrażowych w Bielsku‑Białej i Tychach, Port Północny. Wybrane inwestycje prezentuje poniższa ilustracja interaktywna. Na mapie zaznaczono kilka sztandarowych inwestycji realizowanych w czasie rządów Edwarda Gierka. Jakie inne inwestycje możesz jeszcze wymienić? Jak potoczyły się ich losy w późniejszych latach?

Tymczasem okazało się, że większość planów była nierealistyczna. Fabryki budowano dłużej, niż pierwotnie zakładano. Koszt ich postawienia i wyposażenia oraz uruchomienia produkcji był znacznie wyższy, niż obliczano. Do tego produkowane towary nie były już tak nowoczesne i atrakcyjne – zwłaszcza dla wybrednego konsumenta zachodniego – jak się wydawało w momencie zakupu licencji. Inwestowano w tańsze, ale od początku nieco przestarzałe technologie, przez co potem trudno było eksportować towary i zarabiać na nich dolary. Kraj stopniowo pogrążał się w pułapce zadłużeniowej.

Kryzys w rolnictwie

W równie opłakanym stanie znalazło się polskie rolnictwo. W latach 1976–1980 światowa produkcja rolna zmniejszyła się o 11,4 proc. Jednak na sytuacji polskiego rolnictwa zaciążyła przede wszystkim polityka państwa, które ze względów politycznych ponownie zaczęło faworyzować PGR‑y i spółdzielnie produkcyjne. Nadal pokutował pogląd, że indywidualne gospodarstwa rolne są sprzeczne z ideologią komunistyczną. Podczas oficjalnych uroczystości (jak na zdjęciu poniżej) podkreślano rolę państwowych gospodarstw w osiąganiu zakładanej produkcji rolnej.

Fotografia przedstawia dożynki w czasach PRL. Edward Gierek, który przewodniczy pochodowi dożynkowemu otoczony tłumem współpracowników, działaczy niesie chleb.
Centralne (ogólnopolskie) dożynki miały w PRL charakter polityczny – wyrażały poparcie dla ówczesnej władzy i polityki rolnej. Ich gospodarzem był I sekretarz partii komunistycznej – na zdjęciu Edward Gierek na czele pochodu dożynkowego. Wskaż na elementy, które nadają fotografii charakter propagandowy. Źródło: Matuszewski, Cristoforo, fotopolska.eu, tylko do użytku edukacyjnego.

W sytuacji niedostatku środków produkcji to właśnie rolnikom indywidualnym w pierwszej kolejności utrudniano dostęp do maszyn, pasz i nawozów. Tymczasem dyskryminowane gospodarstwa chłopskie uzyskiwały lepsze wyniki mimo czterokrotnie niższej mechanizacji oraz trzykrotnie niższego zużycia pasz i nawozów sztucznych. Redukując akurat ten sektor rolnictwa, władze przyczyniły się do spadku łącznej produkcji rolnej i dodatkowych kłopotów z zaopatrzeniem w żywność.

Polska w pułapce zadłużenia

Trudności w spłacaniu kredytów zaciągniętych na Zachodzie pogłębiało też funkcjonowanie polskiej gospodarki w dwóch strefach walutowych. W wymianie handlowej z krajami zachodnimi obowiązywał dolar, natomiast z tymi należącymi do RWPG – tzw. rubel transferowy. Kurs tego ostatniego w 1975 r. ustalono na sztywnym i nierealnym poziomie wynoszącym 1 dolar = 0,62 rubla. Dla polskiej gospodarki oznaczało to duże straty, a przede wszystkim pogłębiało niedobór dolarów niezbędnych do spłacania kredytów. Przykładem dobrze ilustrującym tę sytuację jest budowa okrętów na eksport do Związku Sowieckiego. Część ich specjalistycznego wyposażenia kupowano na Zachodzie, płacąc za nie dolarami. Następnie gotowe jednostki sprzedawano do ZSRS i innych krajów RWPG za ruble transferowe – ze stratą. W dodatku coraz więcej zagranicznej waluty przeznaczano na spłacanie zaciągniętych kredytów. Wykres pokazuje, jaki procent wpływów z eksportu Polska przeznaczała na spłatę odsetek od zaciągniętych kredytów. Jak widać, pod koniec rządów Edwarda Gierka wszystkie zarobione na Zachodzie pieniądze były przeznaczane na ten cel.Wykres prezentujący poziom obciążenia wpływów z eksportu dewizowego kosztami obsługi zadłużenia zagranicznego.

W latach 1971–1975 na inwestycje przeznaczano 55 proc. kredytów, 30 proc. szło na zakup surowców i materiałów, a 15 proc. na import towarów konsumpcyjnych. Natomiast w drugiej połowie dekady więcej pieniędzy z kredytów wydawano na zakup zbóż i pasz oraz obsługę narastającego długu. Koszty obsługi zadłużenia zagranicznego rosły (patrz wykresy poniżej). Pod koniec lat 70. zaczęło brakować możliwości uzyskania nowych kredytów niezbędnych do obsługi bieżącego zadłużenia.

Nadmierne zadłużenie, nieracjonalne wykorzystanie kredytów oraz nietrafione inwestycje stały się głównymi przyczynami kryzysu gospodarczego, w jakim Polska znalazła się na początku lat 80. XX w.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

The maximum upload file size: 5 MB. You can upload: image, audio, document, spreadsheet, interactive, text. Links to YouTube, Facebook, Twitter and other services inserted in the comment text will be automatically embedded.